เนื้อหา

     บริเวณบ้านบ่อนางชิง ตำบลห้วยโจด อำเภอวัฒนานคร จังหวัดสระแก้ว เป็นส่วนหนึ่งของ แหล่งทองเขาสามสิบ ด้วยหลักฐานเกี่ยวกับการทำเหมืองทองในอดีต (เช่น การพบบ่อขุดแร่เก่า โบกี้สำหรับขนเศษหิน และเบ้าหลอมทองคำเก่า)   และคำบอกเล่าของผู้สูงอายุ  ทำให้เชื่อได้ว่า วัฒนธรรมเกี่ยวกับการหาทองคำบริเวณดังกล่าวซึ่งได้ถ่ายทอดจากรุ่นสู่รุ่น มีวิธีการหาทองเฉพาะ และเป็นวิถีชีวิตของชาวบ้านบ่อนางชิง จนถึงปัจจุบัน  วิธีการที่ชาวบ้านใช้ในการค้นหา แยกแร่ทอง รวมถึงการหลอมทอง เป็นวิธีที่ตรงกับหลักทางวิชาการ  ความรู้เกี่ยวกับการหาทองของชาวบ้าน ได้จากการเรียนรู้จากประสพการณ์การหาทองโดยตรง จากรุ่นที่สืบทอดมายาวนาน
     ภาษาเป็นหลักฐานที่สำคัญ เนื่องจากชาวบ้านบ่อนางชิง มีคำเฉพาะที่ใช้เรียกลักษณะแร่ ที่มีโอกาสพบ และไม่พบทอง  นอกจากนี้ยังมีคำเรียกอุปกรณ์ เครื่องทุ่นแรง ที่ใช้ในการหาทองด้วย  คำศัพท์เกี่ยวกับทองที่ชาวบ้านใช้ สรุปได้ดังนี้

 

   

ชั้นลูกร่อนบริเวณส่วนล่างของหลุมขุด                          ชาวบ้านขุดลูกร่อน รวมไว้เพื่อนำไปแยกทอง

     ลูกร่อน  หมายถึง ตะกอนเศษหิน  หรือชั้นกะสะ หรือ ชั้นตะกอนที่มีแร่ทอง ชาวบ้านจะทำการขุดดิน เมื่อถึงชั้นตะกอนที่ประกอบด้วยเศษแร่ควอตซ์น้ำนม และเศษหิน ชาวบ้านจะทราบว่าในชั้นดังกล่าวจะมีศักยภาพ ที่จะมีทอง  ชาวบ้านจะตักตะกอนลูกร่อนนี้ขึ้นมา เพื่อนำมาแยกทองในขั้นตอนต่อไป
     หินกาบแก้ว เป็น แร่ควอตซ์ สีขาวขุ่น เกิดเป็นก้อน ปนกับหินชนิดอื่นในลูกร่อน (พบทองเกิดในหินกาบแก้ว เช่นกัน)  ถ้าพบหินกาบแก้วมาก โอกาสพบทองมีมาก และบางครั้งก็พบทองเกิดในหินกาบแก้ว 
     หินกาบแก้วสีน้ำหมาก เป็นแร่ควอตซ์สีขาวขุ่นที่มีออกไซด์ของเหล็กเกิดร่วมด้วย  ถ้าพบหินกาบแก้วสีน้ำหมากมาก จะมีโอกาสพบทองมาก และบางครั้งก็พบทองเกิดในหินกาบแก้วสีน้ำหมาก

 

ทองที่เกิดในแร่ควอตซ์

ทองที่เกิดในแร่ควอตซ์สีน้ำนม และออกไซด์ของเหล็ก ชาวบ้านเรียกควอตซ์ดังกล่าวว่า หินกาบแก้วสีน้ำหมาก

     กะบั้ง หรือบั้ง  อุปกรณ์ร่อนทอง ของเดิมทำจากไม้ไผ่สานตาถี่  ปัจจุบันกลึงจากไม้ (เรียง) ชาวบ้านใช้บั้ง ในขั้นตอนการหาทองดังนี้
          1) ใช้ในการสุ่มตรวจชั้นลูกร่อนว่า มีโอกาสที่จะมีทองหรือไม่  โดยการนำลูกล่อนที่ขุดพบมาทำการร่อน หรือใช้ร่อนหาทองตามตะกอนท้องน้ำ
          2) ใช้ ในการร่อนลูกร่อนที่ผ่านการแยกเศษหินออกไปแล้ว จากโล๊ะ  หรือหาทองที่ติดอยู่ในโล๊ะ


กะบั้งเดิมทำจากไม้ไผ่สานตาถี่

ชาวบ้านปัจจุบันใข้ กระบั้ง หรือเรียงที่กลึงจากไม้

     โล๊ะ เป็นอุปกรณ์ในการแยกทองออกจากตะกอนในปริมาณมาก ทำด้วยไม้ ที่พื้นมีลูกคั่น มีขนาดเล็ก เคลื่อนย้ายสะดวก หลักการทำงานเช่นเดียวกับ พาลอง  กล่าวคือจะนำลูกร่อนที่ขุดได้มาใส่รางโล๊ะที่เอียง ใช้คราดโกยลูกร่อน และใช้น้ำฉีด ทองจะตกสู่ส่วนล่างของโล๊ะ ขณะที่เศษหิน และตะกอนอื่นๆ จะไหลออกจากโล๊ะ 


ลักษณะโล๊ะ ทำจากไม้เป็นรูปราง ด้านปลายมีขั้นไม้ ไว้กันทองหลุดจากโล๊ะขณะใช้โล๊ะกู้ทอง

ตั้งโล๊ะให้เอียงเล็กน้อย ใส่ลูกร่อน (ตะกอนที่ขุดได้) ลงไปในโล๊ะ ใช้น้ำฉีดเพื่อแยกทองให้ตกอยู่ส่วนล่างของโล๊ะ


ความยาว และความลาดเอียงของโล๊ะ ที่พบในพื้นที่เขาสามสิบ ชาวบ้านจะตั้งไม่เท่ากัน ทั้งนี้ขึ้นกับความชำนาญ และอุปกรณ์ที่ชาวบ้านมี  การทำโล๊ะให้ยาวขึ้นจะเพิ่มประสิทธิภาพในการแยกทองให้ดีขึ้น แต่จะทำให้เคลื่อนย้ายไม่สะดวก

     ไร เป็นชื่อบอกรูปร่างขนาดทองที่ชาวบ้านร่อนได้โดยทั่วไป คล้ายกับ เกล็ดเล็กๆ  ถ้าพบทองขนาดใหญ่ แบนๆ อาจเรียกเป็นเกล็ด และเรียกเป็นก้อนถ้าพบขนาดใหญ่ขึ้น ลักษณะของทองที่พบในชั้นลูกร่อน หรือชั้นตะกอน เป็นหลักฐานที่แสดงถึงแหล่งทองเขาสามสิบบางส่วนเกิดเป็นแหล่งทุติยภูมิ 


ทองขนาดต่างๆ ที่พบบริเวณแหล่งทองเขาสามสิบ

วีดิทัศน์ เรื่อง สิ่งที่บ่งชีว่าจะพบทอง

อ้างอิงจาก
ภาพกะบั้ง จาก http://www1.mod.go.th/heritage/nation/oldcity/sakaeo10.htm